از مجموع 5170 كيلو متر مرز خشكي ، 1740 كيلو متر با تركمنستان ، آذربايجان و ارمنستان ، 1280 كيلو متر با عراق ، 470 كيلو متر با تركيه ، 830 كيلو متر با پاكستان ، 850 كيلو متر با افغانستان مرز مشترك دارد . مرزهاي دريايي آن در سواحل خليج فارس و درياي عمان 1880 كيلو متر و در كرانه هاي سر سبز و پُر باران دريايي خزر به 630 كيلو متر مي رسند .

 بدين ترتيب مجموعاً حدود 2500 كيلو متر مرز دريايي را به عنوان موهبتي طبيعي در اختيار داردمحيط جغرافيايي ايران بسيار متنوع است . وجود كوههاي مرتفع البرز در شمال ، زاگرس در غرب و جنوب غربي و كوههاي مشرق ايران كه فلات ايران را در بر گرفته اند ، چشم اندازي مرتفع و كوهستاني به ايران مي بخشد . در شمال و جنوب كشور نواحي وسيع جلگه اي قرار دارند كه سرزمينهاي پست ساحلي كشور را به وجود مي آورده . ارتفاع بعضي از قلل كوههاي ايران به بيش از چهار هزار متر مي رسد . مهمترين اين كوهها عبارتنداز : دماوند در شمال ايران با 5671 متر ، سبلان در غرب اردبيل با 4880 متر ، تخت سليمان در شمال غرب تهران و جنوب تنكابن با 4820 متر ، زرد كوه بختياري با 4550 متر ، دنا در شمال ياسوج با 4309 متر و تفتان در جنوب زاهدان با 2042 متر ، كوههاي ايران از نظر ساختماني به چين خوردگيهاي دوران سوم تعلق دارند و برخي از آنها در منشاء آتشفشاني دارند ، كه وجود چشمه هاي معدني و آب گرم را موجب مي شوند.به دليل وضع كوهستاني و آب و هواي خشك حاكم بر ايران ، فقط نوحي محدودي از كشور قابل بهره برادري هستند . از كل مساحت ايران ( 160 ميليون هكتار ) حدود 7/20% آن مناطق كويري ، غير قابل بهره برداري 9/54% مراتع 6/7%آن جنگلي ، 4/14% باقيمانده زمينهاي بالقوه زراعي هستند ، كه سالانه 6/11 ميليون هكتار آن زير كشت مي رود و بقيه آن به آيش گذاشته مي شود. سواحل شمالي ايران در كنار دريايي خرز سرزميني است سر سبز با دامنه هاي پوشيده از جنگل ، كه 28 متر از سطح درياهاي آزاد جهان پائين تر قرار دارد.منابع جنگلي استانهاي گيلان و مازندران در اين ناحيه از طريق كارخانه هاي چوب بُري اسالم و نكا چوب مورد بهره برداري قرار مي گيرند . اين ناحيه با آب و هوايي مديترانه خود به طور فشرده زير كشت محصولاتي نظير برنج ، توتون ، پنبه ، مركبات ، چاي و دانه هاي روغني قرار دارد . در سواحل آن صيد انواع ماهي انجام مي گيرد ، از جمله ماهي استروژن كه از آن خاويار به دست مي آيد . كرانه هاي درياي خزر به دليل داشتن سواحل ماسه اي و مناظر دل انگيز ، از بزرگترين مراكز استراحتي و توريستي ايران به شمار مي روند . تأسيسات جهانگردي مستقر در اين سواحل با درجه بنديهاي مختلف امكان استفاده از مواهب طبيعي را به منظور مقاصد استراحتي و فراغتي براي قشر وسيعي از علاقه مندان فراهم مي سازند.سواحل جنوبي ايران بيش از 1800 كيلو متر در كنار خليج فارس و درياي عمان كشيده شده اند . بجز جلگه هاي ساحلي خوزستان بقية نواحي آن هنوز بكر و دست نخورده باقي مانده اند . نواحي جلگه اي خوزستان با آب و هواي گرم و مرطوب محل رويش و كشت محصولات گرمسيري است .خوزستان علاوه بر اهميت منابع عظيم نفت و گاز و تأسيسات استخراج و پالايش و بارگيري نفت ، از مهمترين مراكز آثار تاريخي ايران است آثار تاريخي موجود در شوش ، هفت تپه ، چغا زنبيل شوشتر از مراكز با ارزش ديداري در اين ناحيه اند ، سواحل و جزاير ايران از دير باز داراي اهميت بازرگاني و بندر گاهي بوده اند .امروز نيز شهرهاي بندر عباس ، بوشهر ، چاه بهار از چنين اهميتي برخوردارند . علاوه بر اين جزاير هرمز ، كيش و قشم با برخورداري از چشم انداز طبيعي و آثار تاريخي ارزش جهانگردي و ديداري فراوان دارند.در كنار نواحي ساحلي ايران كوههاي البرز و زاگرس با ارتفاعات بلند خود امتداد دارند و به مشابه سدي ميان فلات مركزي ايران و نواحي ساحلي عمل مي كنند . نواحي كوهستاني به علت اينكه آب و هواي معتدل دارند ، محل زندگي و معيشت كوچ نشينان دام دار هستند . به هنگاه تابستان در اين ارتفاعات به گروههاي زيادي از كوچ نشينان بر مي خوريم ، كه از پس دامهاي خود از نقطه اي به نقطة ديگر كوچ مي كنند و از طريق گله داري گسترده در چراگاههاي كوهستاني ، بخش قابل توجهي از نيازمنديهاي گوشتي و لبني كشور را تأمين مي كنند . ايلات و عشاير ايران بافت اجتماعي پيچيده و منسجمي دارند ، از همين روز در گذشته نقش بسيار مهمي در تاريخ اجتماعي و سياسي ايران به عهده داشتند.ارتفاعات كوهستاني ايران شرايط بسيار مطلوبي براي ورزشهاي زمستاني و كوهنوردي فراهم مي آورند . بدين منظور تأسيسات ورزشي و مسكوني و پذيراي متناسبي در كوهستانهاي نزديك به مراكز جمعيتي بزرگ احداث شده اند ، كه همه ساله مورد استفادة علاقه مندان قرار مي گيرند.فلات مركزي ايران به دليل شرايط اقليمي خشك فعاليت هاي كشاورزي محدودي دارد ، ليكن از نظر منابع زيرزميني بسيار غني بوده و ارزش زيادي را داراست . كويرهاي معروف ايران يعني دشت كوير با مساحت بيش از 200 هزار كيلو متر مربع و دشت لوت با بيش از 166 هزار كيلو متر مربع با تمام عظمت و وسعت خود هنوز سرزمين هاي ناشناخته ايران هستند . اين دشتهاي وسيع با كويرهاي نمكي و يا ماسه اي خود در گذشته محل عبور كاروانهاي بزرگ تجاري بوده اند ، كه به حمل كالا ، ميان مشرق و غرب اشتغال داشتند . كناره هاي فلات مركزي ايران كه به نواحي پايكوهي منتهي مي شوند ، به دليل شرايط مطلوب زيستي و معيشتي محل تكوين مراكز تمدن قديم نظير ري ، همدان ، اصفهان ، تخت جمشيد ، نيشابور و يا شهر صد دروازه ( در حوالي دامغان ) بوده اند .

ويژگيهاي انساني و اجتماعي

 جمعيت ايران با رشد بسيار بالايي ( حدود 9/3%) افزايش مي يابد ، كه بيشتر ناشي از بهبود شرايط كيفي زندگي ، توسعه بهداشت و درمان ، بهبود تغذيه و گسترش شبكه ارتباطات و قابليت دسترسي مردم به مراكز تداركاتي مي باشد . بيش از نيمي جمعيت كشور را جمعيت فعّال ( گروه سني  64 - 15) تشكيل مي دهد و حدود 46% كل جمعيت زير 14 سال قرار دارند . بدين ترتيب جمعيت ايران از نظر تركيب سني از جملة جوانترين جمعيتها در ميان كشورهاي دنياست ، به همين خاطر جامعة پر از شور و نشاط جواني است.گروههاي قومي و نژادي : به علت قرار گرفتن ايران بر سر آسياي مركزي و تركيه و كشورهاي عربي گروههاي قومي متنوعي در آن زندگي مي كنند . مشخص ترين نمونه گروههاي قومي ايران ، تركمنها كه از بازماندگان اوغوز هستند و در تركمن صحرا و شمال خراسان زندگي مي كنند و از نظر چهرة ظاهري زبان و فرهنگ مادي با ديگر اقوام ايران فرق دارند .

تركهاي آذري نيز كه در آذربايجان زندگي مي كنند با ديگر ساكنان فلات مركزي ايران بجز زبان تفاوت چشمگيري ندارند . در نواحي مركزي ايران نيز ايل قشقايي كه تبار تركي دارد ، زندگي مي كنند . اقوام عربي عمدتاً در خوزستان و يا به صورت پراكنده در سواحل خليج فارس زندگي مي كنند . بقية ساكنين ايران را گروههاي قومي ايراني نظير فارس ها ، كردها ، لُرها ، تالش ها ، بختياري ها  و بلوچها تشكيل مي دهند . تركيب قومي جامعه امروزي ايران در نتيجه گسترش ارتباطات و آميزش فرايندة مردم با يكديگر به مقدار زيادي درهم ريخته است . از اين رو تعيين حدود مشخص براي مرزهاي قومي در ايران با بازگشت زمان دشوارتر مي شود . گروههاي نژادي سياه پوست كه به طور پراكنده در سواحل جنوبي ايران ديده مي شوند ، از بقاياي مناسبات تجارت برده بازنگبار هستند . اقليتهاي هندي مقيم جنوب نيز از اعقاب تجار هندي ساكن ايران در گذشته هستند .زبان ، خط ، مبدأ تاريخ و پرچم : به موجب قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران ، زبان و خط رسمي مردم ايران فارسي و هجرت پيامبر اسلام (ص ) مبدأ تاريخ رسمي كشور است . روز اول فروردين ( 21 مارس ) نوروز و آغاز سال نو در ايران است . مبناي كار رسمي كشور تاريخ ، هجري شمسي و پرچم آن به رنگهاي سبز و سفيد و سُرخ با علامت مخصوص جمهوري اسلامي ايران و 22 الله اكبر است . بيش از نيمي از مردم ايران به زبان فارسي سخن مي گويند و حدود 20 % نيز به تركي آذري و لهجه هاي نزديك صحبت مي كنند . از بقية نيز حدود 6% گيلكي ،7/5% لري – بختياري ، 6/5 % كردي ، 5% مازندراني و باقيمانده به زبانهاي عربي و بلوچي و غيره سخن مي گويند . زبان فارسي از فصاحت و شيوايي خاصي برخوردار است . به همين دليل برجسته ترين آثار ادبي مشرق زمين بويژه در حوزه هاي فرهنگي از ماورالنّهر تا آسياي صغير به زبان فارسي نوشته شده اند . بسياري از اقوام آسياي مركزي با وجود تسلط بر قلمرو جغرافيايي ايران ، پس از مدت كوتاهي در فرهنگ غني ايران و زبان فارسي آن حل شده اند .دين : ايران از قديمي ترين كشورهاي روي زمين است ، كه مردم آن مذهب زرتشتي داشتند . دين رسمي ايران بر اصل 12 قانون اساسي ، اسلام و مذهب جعفري اثني عشري است . حدود 5/98% مردم مسلمان و اكثريت آنان شيعه هستند . مذاهب ديگر اسلامي مانند : حنفي ، مالكي ، شافعي ، حنبلي و زيدي داراي احترام و آزادي كامل مي باشند .مذهب تشيع با تأكيد بر امامت حضرت علي بن ابي طالب و يازده فرزندش سلام الله عليهم اجمعين به عنوان جانشين حضرت پيامبر (ص) براي پيروان خود تعهدات سياسي و اجتماعي متناسب قائل بوده و آنان را از بي تفاوتي نسبت به امور عمومي و اجتماعي نهي مي كند . فلسفة انقلاب اسلامي ايران نيز از چنين خصلت پويايي نشأت مي گيرد.اقليتهاي ديني : در قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران ، اديان زرتشتي ، مسيحي و كليمي به رسميت شناخته شده اند و پيروان آنها مي توانند مانند مسلمانان با حقوق يكسان در زندگي سياسي ، اجتماعي و اقتصادي كشور شركت نمايند . اقليتهاي دين زرتشتي ، ارمني ، كليمي و آشوري و كلداني در مجلس شوراي اسلامي نمايندگان مستقل خود را دارند .ايران به عنوان كشوري تابستاني : فلات ايران از قديمي ترين كانونهاي تمدني عصر باستان در آسيا به شمار مي آيد . بدين جهت از نظر باستانشناسي مقام والايي دارد . تاريخ اسكان در فلات ايران از دورة نوسنگي تا مهاجرت آريايي چندان روشن نيست ، امّا شواهد روشني در دست است كه اينجا از ديرباز مسكون بوده است . كانونهاي قديمي سكونتي در كنار چشمه ها و رودخانه ها و يا به طور كلّي در مجاورت كوههاي زاگرس و البرز ، جايي كه امكان معيشت فراهم بوده به وجود آمده اند . مهمترين اين مراكز باستاني عبارتنداز : تپّه هاي «سيلك» كاشان ، تپّة «حصار» دامغان ، «ترنگ تپّة» گرگان ، تپّة «حسنلو» در اروميه ، «مارليك» رودبار ، همچنين شوش در خوزستان . در اين كانونهاي تمدني ، آثاري به دست آمده اند كه قدمت برخي از آنها به هزارة پنجم قبل از ميلاد مي رسد.مهاجرت اقوام آريايي به فلات ايران از هزارة دوم قبل از ميلاد آغاز شد . از اين اقوام ، پارتها در خراسان ، مادها در غرب و فرس ها در جنوب ايران مستقر شدند . امپراتوري مادها در هگمتانه يعني اكباتان يا همدان كنوني پا گرفت . هخامنشيان بعد از پيروزي بر مادها و تسخير پايتخت آنها نخستين امپراتوري بزرگ ايران را به وجود آوردند . حدود متصرفات آنان در زمان داريوش اول ( 485-522 ق م ) از جلگه رود سند در مشرق تا يونان در مغرب مي رسيد . بناهاي تخت جمشيد و پاسارگارد از آثار اين دوره مي باشند ، كه از جاذبه هاي مهم باستاني ايران نيز به شمار آيند و همه ساله هزاران نفر از جهانگردان از اين آثار بازديد مي كنند .

بعد از انقراض هخامنشيان توسط اسكندر و به آتش كشيدن تخت جمشيد توسط وي ، جانشينان او ( سلوكيها ) مدت كوتاهي بر ايران تسلط يافتند ، كه نتيجة آن آميزش فرهنگ ايراني با فرهنگ هلتيستي بود . در حدود سال 250 ق م ، پارتها كه يكي از اقوام سوار كار آريايي بودند از خراسان به سمت غرب و جنوب غرب پيشروي كردند و امپراتوري خود را در تيسفون بر پهنة فلات ايرات تا سال224 م ، ميلاد دوام بخشيدند . ساسانيان با پيروزي بر آخرين پادشاه پارتي در 225 م ، امپراتوري جديدي به وجود آوردند ، كه تا اواسط قرن هفتم ميلادي دوام آورد . عصر باستاني ايران با تمام خصوصيات سياسي ، اجتماعي و فرهنگي خود يكي از اعصار پر شكوه و عظمت ايران به شمار مي آيد . از اين دوره ميراثهاي فرهنگي و بناهاي تاريخي فراواني در تخت جمشيد ، پاسارگاد ، شوش ، شوشتر ، همدان ، فيروز آباد – نقش رستم ، طاق بستان ، سروستان و نيشابور بر جاي مانده اند ، كه ارزش ديداري فراواني دارند ايران به عنوان كشوري اسلامي :  نفوذ اسلام در نيمه قرن هفتم ميلادي به ايران ، فرو پاشي امپراطوري ساساني را به دنبال داشت . از آن پس دورة جديدي در تاريخ ايران آغاز گشت ، كه دگرگونيهاي بنيادي شديدي در اوضاع اجتماعي و سياسي و مذهبي حكومت و مردم به وجود آورد . ايرانيان كه از نابرابريهاي اجتماعي موجود در عهد ساساني ناخشنود بودند ، آرمانهاي والاي خود را در شعارهاي اسلامي باز يافتند . از اين رو بسرعت دين اسلام پذيرفتند و در اشاعه و استغناي فرهنگي آن كوشيدند. با وجود پذيرش اسلام ايرانيان هرگزمخالفت خود را با خلفاي اموي عباسي پنهان نمي كردند . آنان نيز براي تضعيف و سركوب ايرانيان كه به طرفداراي ازاعضاي خاندان پيامبر (ص) و برقراري حكومت بر اساس امامت به پا خواسته بودند ، به تقويت عناصر غير ايراني پرداختند . ادامة جنگهاي فرسايشي ميان سلاطين محلّي قدرت آنان را تحليل بُِرد و زمينه را براي تسط اقوام بيگانه آسياي مركز ي مانند تركان سلجوقي ، مغولها و تيموريان فراهم ساخت . در دوره صفويه سومين امپراتوري بزرگ ايران پا گرفت و مذهب تشيع كه تا آن موقع براي پيروان محدديتهاي زيادي ايجاد مي شد رسميت يافت . خصلت پويايي مذهب شيعه و تعهدات سياسي و اجتماعي آن استقلال و هويت ملّي ايران را در مقابل ضربات سخت و كوبنده عثمانيها با استواري تمام حفظ كرد و ايران يكبار ديگر توانست در مقابل مدعي توليت مسلمانان به عنوان يك نيروي قدرتمند سياسي مذهبي قد علم نمايد . انحطاط صفويه براي مدتي ميدان عمل واقعي اسلام را به عنوان يك دين فعّال محدود كرد . با روي كار آمدن افشاريه و زنديه تغيير چنداني در اين روند به وجود نيامد . عصر قاجاريه با توسعة نفوذ قدرتهاي بيگانه روس و انگليس در ايران همراه بود .اين استعمارگران ازخصلت هاي پويايي و مبارزه جويي اسلام آگاهي يافته و در حذف و يا تحريف آن از هيچ كوششي دريغ نورزيدند ، تأثير نفوذ اسلام در بطن جامعه ايران آنقدر عميق بود كه در تاريخ معاصر ايران بسياري از جنبشهاي اجتماعي نظير جنبش تنباكو ، انقلاب مشروطيت ، قيام جنگل و يا قيام شيخ محمد خياباني ريشة مذهبي داشتند و از رهنمودهاي آن الهام مي گرفتند . حتي در جنبش ملي شدن صنعت نفت نيز نقش نيروهاي مذهبي در وحدت و انسجام سياسي مردم قابل توجه بود.سرانجام تكاپو و تنشهاي مذهبي غليان يافته در جامعه ، به شكل سيلي عظيم از از حركت مردم ، در 15 خرداد 1342 در قالب انقلاب اسلامي جريان يافت و با رهبري حضرت روح الله خميني به پيروزي انقلاب اسلامي در 22بهمن 1357 و به استقرار جمهوري اسلامي در 12 فروردين 1358 انجاميد .ايران در سرتاسر تاريخ حيات خود زمينه هاي مساعدي براي رشد و اشاعة فرهنگ اصيل فراهم ساخته  و به همان نسبت فاقد اصالت را دفع و طرد كرده است.انتخاب مذهب تشيّع نيز به عنوان اسلام پيامبر و عترت پاك او دقيقاً از همين خصلت نشأت مي گيرد . بعد از پذيرش اسلام در ايران هُنر و معماري اسلامي طي ادوار مختلف شكل و قابليت معيّني يافت و به عنوان الگويي مستقل جايگاه خود را پيدا كرد . فرهنگ و ادبيات و علوم اسلامي و ايراني دست به دست هم در راه اعتلا و شكوفايي گام برداشتند . بدين ترتيب حتي در دوره شكوفايي مراكز خلافت نيز ايران كماكان به عنوان كانوني مهم براي پرورش علوم و هنر بجاي ماند . موقعيت ممتاز ايران به عنوان يك كشور اسلامي نيز از چنين رسالتي ناشي مي شود . نبايد از ياد بُرد ، كه ايرانيان با انتخاب راستاي تشيّع در تبليغ و اشاعة اسلام و غناي فرهنگي آن سهمي بس مهم در جهان اسلام دارند .نفوذ اسلام در ايران موانع اجتماعي و سياسي پويش فرهنگي را كه از دورة ساسانيان در جامعه حكم فرما بود ، از ميان برداشت . بدنبال برقراري ثبات سياسي جوامع و محافل علمي ايران به فعاليت پرداختند.ايرانيان به سهم خود در پرورش زبان فارسي و گسترش زبان و ادبيات عربي كه كليد درك و فهم مفاهيم قرآني است كوشش فراوان كرده اند . مدارس علميه و كانونهاي فرهنگي ايران هر يك مفاخر و مشاهير بزرگي را به جامعة علمي دنيا تقديم داشته اند . حوزه هاي فرهنگي و علمي خراسان ، ري ، شيراز ، تبريز ، مراغه ، جندي شاپور و اصفهان به عنوان نمونه هاي فعّال مراكز علمي در ايران و دنياي اسلام فعاليت چشمگيري دردورة حيات خود نشان داده اند و مشاهير و دانشمندان بزرگي نظير زكرياي رازي ، ابو علي سينا ، فارابي ، غزالي ، ابوريحان بيروني ، خواجه نصير طوسي ، سعدي ، حافظ و مولوي پرورده و تربيت يافتگان اين مجامع و كانونهاي علمي بودند.ايران به عنوان اسوه اي در جهت بيداري ملتهاي ستمديده : ايران در طول تاريخ خود هرگز مستعمره نبوده است . حتي در دوره هاي سلطة بيگانگان نه تنها هويت مستقل خود را حفظ كرد بلكه به آنان نيز هويت ايراني و اسلامي بخشيد كه اين مهم جز با فراهم بودن زمينه هاي فكري و فرهنگي لازم در جامعه ممكن نبود . در ميان كشورهاي اسلامي مشرق زمين كمتر كشوري مانند ايران كانون جنبشهاي اجتماعي و سياسي در تاريخ معاصر بوده است ، اين جنبشها و حركتها در شرايطي انجام مي گرفت كه كشورهاي همساية ايران بارخوت و نوميدي غم انگيزي خود را دراختيار بيگانگان قرار داده بودند و هرگونه كوشش را درمقابل قدرتهاي استعماري بي نتيجه مي پنداشتند . جنبش مشروطيت ايران در شرايطي پا گرفت كه بسياري از كشورهاي اسلامي در زير يوغ استمار به زانو درآمده بودند . قيام جنگل با بسيج نيروهاي دهقاني و شهري ، به يك جنبش فراگير اجتماعي و سياسي و فرهنگي در سراسر شمال ايران تبديل شد

و آوازة اين دو حركت به فراسوي مرزهاي سياسي ايران كشيده است . جنبش ملي شدن نفت ايران يك سنّت شكني جسورانه در مقابل استعمار پير انگليس كه از پيروزي هايش در شبه قارة هند سرمست بود به شمار مي آيد و توانست مدتها جهان را در تب و تاب شديد نگهدارد . سرانجام انقلاب اسلامي و حركت توده هاي عظيم مردم بود كه ميليونها چشم و گوش را متوجه ايران كرد و خشم و اميد را همزمان با هم در دل انسانهاي مختلف روشن ساخت.

 ايران امروز

حكومت : حكومت ايران جمهوري اسلامي است كه به دنبال پيروزي نهضت انقلاب اسلامي سال 1357 پا گرفت و مردم ايران در همه پرسي دوازدهم فروردين1358 هجري شمسي با اكثريت 2/98% به آن رأي مثبت دادند . بر اساس قانون اساسي ايران امور كشور بايد توسط رئيس جمهور ، نمايندگان مجلس شوراي اسلامي و ديگر اعضاي شوراها كه از طريق انتخابات و مراجعه به آراي عمومي مردم برگزيده مي شوند ، اداره شود . قواي حاكم در جمهوري اسلامي عبارتنداز : قواي مقنّنه ، مجريه و قضائيه ، كه زير نظر ولايت فقيه عمل كرده و توسط رئيس جمهور هماهنگ مي شوند.نمايندگان مجلس شوراي اسلامي براي مدت چهار سال انتخاب مي شوند . كليه مصوبات مجلس شوراي اسلامي براي تطبيق با موازين شرعي بايد به تأئيد شوراي نگهبان برسد.قوة مجريه زير نظر رئيس جمهوري ، كه به طور مستقيم براي چهار سال انتخاب مي شود ، قراردارد.قوة قضائيه قوّه اي مستقل و پشتيبان حقوق فردي و اجتماعي است.

ايران به عنوان كشوري توريستي

ايران با بهره گيري از سوابق تاريخي و فرهنگي و ويژگي هاي طبيعي و معيشتي خود توان جهانگردي قابل توجه ي را داراست . آثار تاريخي بازمانده از دوره هاي استقرار انسان در فلات ايران به موازات چشم اندازهاي طبيعي متنوع ساحلي ،كوهستاني ،بياباني و كويري در آميزش و تركيبي هماهنگ بابناهاي تاريخي و ميراث هاي مذهبي و فرهنگي مجموعه اي از انگيزه هاي گوناگون را براي ديدار از ايران فراهم مي سازند. افزون براينها ، ايران امروز به عنوان يك محور سياسي فعّال در جهان اسلام و يك الگو در ميان كشورهاي معروف به جهان سوم ، نظر بسياري از جهانيان را به خود جلب كرده است . از اين رو ، انگيزه هاي عمدة ديدار از ايران را مي توان در انگيزه هاي سياسي ، اجتماعي ، زيارتي ، فرهنگي ، آثار تاريخي و طبيعي و استراحتي خلاصه كرد . وجود چنين زمينه هاي پربار انگيزه هاي سفر به ايران مسلماً نيازمند تأسيسات اقامتي و پذيراي متناسب با امكانات مسافرتي مطلوب نيز هست .خوشبختانه ايران از اين نظر در حد مقدور امكانات لازم را با شرايطي مطلوب در اختيار مسافران عزيز كه با انگيزه هاي گوناگون به ايران  سفر مي كنند ، مي گذارد.

انگيزه هاي اصلي ديدار از ايران

 الف -  انگيزه هاي سياسي : ايران كشوري است كه در دهة گذشته از جملة خبر سازترين كشورهاي جهان بوده است . دگرگونيهايي كه در ساختار سياسي آن صورت گرفته ، مسلماً ديدنيهاي زيادي را به عنوان كشوري كه با موازين و الگوهاي اسلامي اداره مي شود داراست.پس از استقرار جمهوري اسلامي ، بسياري از روشها و اصول حكومتي با احكام و ضوابط اسلامي انطباق يافته است . انگيزه سياسي ديدار از ايران مي تواند با يك برخورد واقع بينانه به امور اجرايي كشور ، به توهّمات ناشي از تبليغات منفي امپرياليسم خبري پايان دهد.  ب- انگيزه اجتماعي : انگيزه اجتماعي ديدار از ايران نيز نكات قابل تعمقي دارد : كشورهاي كه با اتكا به حمايت مادي و معنوي مردم اداره مي شود ، بافت اجتماعي خاصي دارد . شناخت اين خصوصيات جز از طريق تماس مستقيم با مردم ممكن نيست . واقعيت اين است كه بافت اجتماعي ايران به دنبال انقلاب اسلامي شديداً دگرگون گشته است . ايران ديگر كشوري در انحصار سرمايه داران داخلي و خارجي نيست. توده هاي وسيع مردم امروزه بيش از بيش در تعيين سرنوشت خود سهيم هستند . ارتباط مردم با حكومت از طريق اُرگانها و نهادهاي نوپا در دور افتاده ترين نقاط كشور برقرار گشته و روابط اجتماعي حاكم جامعه و ارزشهاي موجود در آن به كلي دگرگون شده است . همبستگي اجتماعي مردم با يكديگر در برگزاري نماز جمعه در سراسر كشور تجّلي مي يابد . سازمانهاي مذهبي و روحاني ديگر فقط نقش جنبي نداشته و به طور فعّال در زمينه هاي ارشادي و ادارة امور كشور شركت دارند .

پ – انگيزه هاي اسلامي : ارزشهاي اسلامي در جامعة ايران به شكلي خاصي نمود يافته اند . بسياري از مظاهر زندگي اجتماعي و اقتصادي گذشته با ارزشهاي اسلامي حاكم تطبيق داده شده اند كه اين خود مي تواند انگيزه اسلامي مسافرت به ايران باشد . در جامعة ايران اسلام با عمق بيشتري به مردم معرفي مي شود. ارزشها و آثار اسلامي موجود در ايران كم نيستند . مراكز زيارتي مشهد و قم و بسياري ديگر همه روزه ملجاء و خلوتگاه راز و نياز الهي هزاران زائر در گوشه و كنار ايران و ديگر كشورهاي همسايه هستند مساجد قديمي و جديد ايران و بناهاي عمومي نظيرحمّام ، مدرسه ، آب انبار و كاروانسرا جملگي با بهره گيري از هُنر معماري اصيل اسلامي و خلاقيت و ذوق ايراني بنا شده اند كه ارزش ديداري فراواني دارند . شهرهاي مشهد ، قم ، اصفهان ،شيراز ، تبريز ، كرمان ، كاشان ، همدان ، قزوين ، يزد ، بم ، ماهان ، نيشابور و  بسياري ديگر ، داراي اماكن ديدني فراواني هستند . مدارس سنتي و ديني كه به حوزه هايي علميه موسوم و مشهورند و عملاً مركز آموزش علوم فقهي و اسلامي به شمار مي روند ، امروزه از توجه خاصي برخوردار دارند . شيوة تعليم و تربيت در حوزه هاي علميه بر اساس بحث و تبادل نظر استوار است كه پس از بهره گيري از محضر استاد و توسط طلاب انجام مي گيرد . اين روش كه از گذشته هاي دور در حوزه هاي علميه معمول بوده است ، امروزه در دانشگاههاي كشور هاي پيشرفته به نام سمينار درسي مورد استفاده مي باشد .ت – انگيزه هاي فرهنگي و تاريخي : فرهنگ باستاني ايران با توجه به ميراثهاي تاريخي ديدني هاي زيادي عرضه مي كند . ايران امروز مجموعه كاملي از فرهنگ گذشته هاي دور و نزديك را ارائه مي كند و هر كس مي تواند به تناسب سليقه و فرهنگ خود انگيزه ديدارش را در اين كشور پهناور و پربار بازيابد . آثار تاريخي موجود در تخت جمشيد ، پاسارگاد ، شوش ، همدان ، كرمانشاه ، فيروز آباد ، سيراف ( نزديك بندر طاهري بوشهر ) و بسياري ديگر از مراكز باستاني انگيزة كافي را براي ديدار از اين كشور

باستاني ارائه مي دهند

ث – انگيزه هاي طبيعي و استراحتي : محيط طبيعي ايران با بيش از 2500 كيلومتر سواحل دريايي و همينطور كوهستاني مرتفع البرز و زاگرس ، امكان بالقوه استراحتي و فراغتي زيادي داراست . سواحل درياي خزر در شمال و خليج فارس و درياي عمان در جنوب قابليتهاي زيادي براي استفاده هاي فراغتي در تابستان و زمستان دارند . جزاير واقع در خليج فارس نظير كيش ، قشم ، هرمز ، سواحل و بريدگيهاي مناسب و تابش آفتاب مطبوع حتي در فصل زمستان نيز براي مقاصد فراغتي و استراحتي قابل استفاده هستند . وجود تأسيسات اقامتي و پذيراي در اين جزاير و سواحل همراه با امكانات ارتباط هوايي آن ، اقامت و رفت و آمد در آنجا را آسان مي كند .ارتفاعات كوهستاني نيز به موازات ارزش اقتصادي براي كوچ نشينان دامدار ، اقامتگاه ييلاقي ساكنان شهرها و روستاهاي جلگه اي گرمسير در فصل تابستان هستند . در فصل زمستان نيز تفريحگاه خوبي براي علاقه مندان به ورزشهاي زمستاني به شمار مي آيند . علاوه بر اين دليل مرتفع بودن قلل آنها داراي ارزش كوهنوردي نيز هستند.يكي از مهمترين جاذبه هاي استراحتي و طبيعي ايران وجود مراكز آبدرماني و لجن درمائي آبگرم قزوين است . آبهاي معدني گرم ايران نظير آبهاي گرم لاريجان ، محّلات ، سرعين ، بستان آباد ، رامسر ، قوتورسو و نظاير اينها با تركيبات شيميايي مختلف داراي خواص درماني زيادي هستند و همه ساله هزاران نفر از آنها استفاده مي كنند . درياچه اروميه بامساحتي بالغ بر 4-6 هزار كيلو متر مربع ( به تناسب فصول خشك و باراني ) و سواحلطولاني خود كه شوري آب آن بسيار بالاست و به 30% ميرسد از مراكز مهم لجن درماني كشور است ، كه هنوز استفادة چنداني از آن نمي شود . توان لجن درماني درياچه اروميه ( اورميه )  كه امروزه جايگاه خاصي در علم پزشكي يافته از سرمايه هاي ارزشمند توان جهانگردي ايران است .نواحي كويري ايران نيز داراي جاذبة سياحتي زيادي هستند . اين نواحي روزگاري محل عبور – كارونهاي تجاري ميان شرق و غرب ايران بودند كه بقاي كارونسراها و آب انبارهاي آن هنوز هم پابرجاست . چشم انداز طبيعي كوير با ماسه هاي روان ، دشتها سنگي ، كويرهاي نمكي ، رودهاي شور و واحه هاي بزرگ و كوچك در فواصل دور و نزديك از هم ، طبيعي خشك اما با روح ارائه مي دهد كه در آن خشونت و لطافت در كنار هم نمايان مي شوند.- مسافرت در ايران : مسافرت در ايران بسيار راحت و ارزان است . بين تهران و تمام شهرهاي بزرگ ايران پروازهاي هواپيماي برقرار است . مسافرت زميني نيز به وسيلة اتوبوس ، اتومبيلهاي كرايه و قطار انجام مي گيرد . ارتباط زميني با اتوبوس و سواري تقريباً ميان تمام شهرهاي ايران به طور مرتب و مطلوب داير و كراية آنها نيز بسيار ارزان است . شبكة وسيعي از پمپهاي بنزين و تعميرگاههاي اتومبيل خدمات لازم را براي مسافرت با اتومبيل عرضه مي كنند .- وضع راهها و رانندگي : راههاي ارتباطي ميان شهرهاي بزرگ و راههاي اصلي كشور آسفالت بوده و از خصوصيات تكنيكي خوبي برخوردار هستند . رانندگي در ايران از سمت راست و براساس مقررات بين الملي انجام مي گيرد . بسياري از جاده هاي ايران كوهستاني بوده و از اين جهت چشم اندازهاي جالبي نسبت به اطراف دارند . در غالب راههاي ايران علايم راهنمايي و رانندگي نصب شده و سرويسهاي راهداري پيوسته و مراقبت از راهها اشتغال دارند . پليس ويژه اي به نام پليس راه بر اجراي دقيق مقررات راهنمايي و رانندگي در جاده هاي كشور نظارت دارد.سيستم راههاي ايران شعاعي بوده و مراكز استانها و شهرهاي بزرگ با شبكه اي از راههاي اصلي و فرعي به واحدهاي كوچك مربوط مي شوند . راههاي اصلي ترانزيتي جهت شمال غربي – جنوب شرقي و يا شمالي – جنوبي دارند و مرزهاي ايران وتركيه را به مرز ايران و پاكستان و يا مرز ايران و تركمنستان ، آذربايجان و ارمنستان را به داخل كشور مربوط مي سازند . نقشة كامل و يا اطلس راههاي ايران را مي توان از دفاتر ايرانگردي و جهانگردي و يا كتابفروشيها و روزنامه فروشيها تهيه كرد.- تأسيسات اقامتي و پذيرائي : تأسيسات اقامتي در شهرهاي بزرگ و متوسط هتل ها و مسافرخانه هاي عمومي با درجات مختلف هستند . هر مسافري مي تواند به تناسب بودجة خود تأسيسات اقامتي مورد نظر خود را تهيه نمايد . براي رفاه حال مسافران و توسعه ايرانگردي از طرف دولت يك سلسله تأسيسات اقامتي كه در ايران مهمانسرا ناميده مي شوند ، در شهرها و مراكز توريستي و حتي شهرها دور افتادة كشور احداث شده اند . مهمانسراها مجموعاً از كيفيت خوب و قيمت مناسبي برخوردارند وبا توجه به سرويس هاي جانبي نظير رستوران ، چايخانه ، حمّام ، سيستم هاي گرم و خنك كننده ، پاركينگ و محيطي تميز و مطبوع غالباً امكان آسايش خوبي براي مسافران فراهم مي سازند . براي رفاه حال مسافران علاوه بر هتلها و مهمانسرا ها ، در نواحي توريستي تأسيسات اقامتي متناسبي نظير مجتمع هاي توريستي و كمپ هاي براي استفاده مسافران احداث شده است . تأسيسات پذيرائي در ايران بسيار متنوع  هستند . در نواحي شهر تعداد زيادي از رستوران ها و چلوكبابي ها و اغذيه فروشي ها وجود دارند ، كه انواع غذاهاي ايراني و خارجي را عرضه مي كنند .تأسيسات سُنتّي پذيرائي در ايران چايخانة است كه اصطلاحاً قهوه خانه ناميده مي شوند . بسياري از قهوه خانه هاي ايران علاوه بر عرضة چاي و قليان نوعي غذايي ايراني به نام آبگوشت نيز عرضه مي كنند . قهوه خانه هاي سنتي ايران از نقاط ديدني هستند . اين قهوه خانه ها در گذشته نقش بسيار موثري در زندگي اجتماعي مردم و گذران اوقات فراغت آنان به عهده داشتند و هنوز هم كم و بيش دارند . قهوه خانه ها محل تجمع گروههاي مختلف اجتماعي بوده و مركز مبادله اخبار و اطلاعات هستند . سابقاً براي جلب مشتري بيشتر در قهوه خانه هاي بزرگ شهرهاي بزرگ برنامه هاي نقاشي ، شاهنامه خواني ، نمايش با حيوانات و برخي فعاليتهاي هنري ديگر انجام مي گرفت . 

امروزه تلويزيون جاي بسياري از اين نقالي هاي سنتي را گرفته است . اما قهوه خانه هاي خاصي وجود دارند كه براي حفظ سنت هاي قديمي با همان شيوه هاي سابق از مشتريان خود پذيرائي مي كنند . قهوه خانه هاي بين راهي كه به تعداد زيادي در مسير راههاي ارتباطي وجود دارند ، صرفاً خدمات ساده پذيراي از مسافران را انجام مي دهند.خدمات پذيرايي اصلي در فاصلة شهرها به وسيله رستورانها انجام مي گيرد . در اين رستورانها مي توان غذاهاي ايراني و يا حتي برخي غذاهاي محلي مربوط به آن ناحيه ، را تهيه كرد . از اين رستورانها به تعداد زيادي در فواصل شهرها وجود دارند كه برخي از آنان ويژه اتومبيهاي سواري و برخي ديگر اتوبوس و يا وسايط نقلية سنگين هستند .

ديدنيهاي ايران

تا قبل از انقلاب اسلامي سياستهاي برنامه ريزي عمدتاً متوجه مراكز شهري و صنعتي بود ، به همين دليل مسافران جاذبه هايي را مي ديدند كه عمدتاً در شهرها قرار داشتند . بدين ترتيب بخشهاي وسيعي از كشور كه همان جوامع روستايي باشند ، به دليل نبودن راه و عدم امكاناتدسترسي با تمام محتواي غني و فرهنگي از نظرها به دور مانده بود .بعد از انقلاب اسلامي  بويژه توسعه راههاي روستايي به وسيله جهاد سازندگي ، بسياري از نمونه هاي فرهنگي روستاهاي ايراني حتي در دورترين نقاط كشور ظاهر شدند و بدين ترتيب زمينه هاي پربار ديدنيهاي ايران را غني تر كردند . در حقيقت بسياري از اصالتهاي جامعه ايراني هنوز در روستاها حفظ شده اند و شناخت سرزمين و مردم ايران جزاز طريق شناخت روستاييان يكجانشين و كوچ نشين مقدورنيست.- ايران به دليل قدمت تاريخي و تكاپوي مستمر اجتماعي و فرهنگي خود ديدنيهاي متنوعي را داراست كه مي توانند طيف وسيعي از توقعات و نظرات مسافران را تأمين نمايند . هر مسافري با هر انگيزه اي كه به ايران سفر نمايد ، مي تواند مطابق اهداف ، ذوق و برنامة خود در ايران ديدنيهاي مورد نظر خود را باز يابد. نبايد فراموش كرد كه بهترين راه شناخت سرزمين و مردم هر كشوري آشنايي با مردم كوچه و بازار و برقراري تماس مستقيم با خود آنان است . 

- خانواده هاي ايراني اصولاً بازوگشاده روي و مهمان نواز هستند . با فراهم شدن زمينة مختصري ، مي توان به درون خانواده ايراني راه يافت و از چگونگي زندگي ، معيشت ، طرز تفكر و بينش اجتماعي آنان و بسياري ديگر از خصوصياتي كه در نوشته ها درنگنجند آگاه شد . بويژه نسل جوان و ميانسال ايران كه عهده دار مسئوليتهاي اجتماعي ، سياسي و نظامي سنگيني است ، مي تواند گوياي واقعيتهاي بسياري از بطن جامعة ايران باشد و حقايق اجتماعي زيادي را به علاقه مندان بنماياند. با توجه به انگيزه هاي مختلفي كه مسافرت به ايران  مي تواند داشته باشد ، مي توان ديدنيهاي ايران را به شرح زير طبقه بندي كرد :مراكز زيارتي موجود در مشهد ، قم ، شاهچراغ (شيراز ) ، شاه عبدالعظيم (ري)، ماهان (كرمان) ، شوش و آستانة اشرفيه كه جملگي از كانونهاي زيارتي درجة اول ايران به شمار مي آيند و همه ساله انبوه زائران را به خود جذب مي كنند . 

مراكز زيارتي ايران

با گسترش اسلام در ايران  مدفن امامزادگان به تدريج به مراكز زيارتي مردم تبديل شدند . به دنبال اين روند ، مرقد پيشوايان ديني با ساختن بارگاههاي متناسب بناي شاخص و برجستة هر محلي را به وجود آوردند . يكي از مظاهر هر علاقه مندي و اخلاص مردم در پيروي از فلسفة امامت ، در خلق بناهاي مقابر و هُنر معماري امامزاده هاست . برجسته ترين هنرمندان زمان ذوق و نبوغ خود را با استفاده از امكانات موجود در ساختمان و تذهيب مراكز ديني و زيارتي به كار بردند ، كه نتيجه آن وجود تعداد زيادي از بارگاههاي زيارتي در ايران است . مراكز زيارتي اسلامي ايران دو دسته تقسيم مي شوند :

 – مراكز كه ارزش زيارتي جهاني و داخلي دارند نظير بارگاه مقدس حضرت امام رضا عليهم السلام در شهر مشهد و آستانة حضرت معصومه عليها السلام در قم ، زيارتگاه حضرت احمد بن موسي بن جعفر (ع) معروف به شاهچراغ در شيراز و ...ب- مراكزي كه بيشتر ارزش زيارتي و محلّي و ناحيه اي دارند . از اين زيارتگاهها در نواحي مختلف كشور بسيار است كه مهمترين آنها عبارتنداز :زيارتگاه حضرت عبدالعظيم (ع) و حضرت حمزه بن موسي الكاظم (ع) در شهر ري . بقعة سيد جلال الّدين اشرف بن موسي الكاظم (ع) در آستانة اشرفيه ( گيلان ) . مقبرة دانيال نبي ( ع) در شوش.مرقد اين امامزاده ها كه غالباً داراي گنبد و بارگاه است محل زيارت مردم بخصوص در روزهاي آخر هفته مي باشد . در بعد از ظهر روزهاي پنجشنبه به گروههاي زيادي از مردم در كنار امامزاده ها بر مي خوريم كه دسته دسته به زيارت امامزاده ها مي روند .بسياري از امامزاده هاي ايران در نتيجه توسعة نقش زيارتي آنها به مراكز شهري تبديل شده اند . غالباً اطراف حرم امامزاده ها محل تمركز برخي فاليتهاي خدماتي و تجاري شده و با افزايش تعداد زائران به مراكز مستقلي تبديل شده اند . از اين رو ، محل اين امامزاده ها در بسياري موارد در مركز شهرها قراردارد.امامزاده هاي ايران به عنوان يكي از كانونهاي زيارتي نقش موثري در فعاليتهاي فراغتي و بدين ترتيب در توسعة جهانگردي داخلي در مقياسهاي مختلف دارند .حيات اجتماعي و اقتصادي دو شهر مشهد و قم كاملاً به بركت وجود بارگاههاي مبارك حضرت امام رضا عليه السلام و حضرت معصومه عليه السلام و نقش زيارتي منبعث از آنان بستگي تام دارد .بناهاي تاريخي از دورةهاي باستاني در ايران به تعداد زيادي وجود دارند ، مهمترين آنها عبارتنداز : آثار برجاي مانده در همدان ، تپة سيلك كاشان ، مارليك رود بار ، چغازنبيل ، پاسارگاد ، شوش ، تخت جمشيد ، فيروز آباد ، سروستان ، طاق بستان ، كنگاور و انبوهي از آثار تاريخي دورة اسلامي در مشهد ، تبريز، اصفهان ، قزوين ، يزد ، كرمان ، قم ، كاشان ، تهران ، بم ، ماهان ، شيراز و بسياري از شهرهاي ايران.مراكز هنري و معماري از قبيل : مساجد ، كاخها ، بادگيرها ، مقابر شعرا و بزرگان علمي و ديني ، پلها ، آب انبارها ، و كاروانسراها كه هر يك نمونه اي از ذوق و هنر معماري ايران در ادوار مختلف بوده و تقريباً در بسياري از شهرهاي بزرگ و كوچك نمونه هاي فراواني از آنها را مي توان پيدا كرد . بدون ترديد در شهرهاي ايران بازار ، مسجد جامع ، ارك ، بُرج و بارو و دروازه ها و كاروانسراها به عنوان اجراي اصلي شهرهاي سنتي مشرق زمين ، از ديدنيهاي با ارزش هنري و تاريخي و فرهنگي هستند .

نواحي گردشگري در ايران

ورزشگاههاي زمستاني موجود در ارتفاعات البرز و يا سواحل استراحتي درياي خزر و خليج فارسو درياچة اروميه و ديگر مراكز آب درماني كه ارزش استراحتي فراواني دارند ، از مراكز استراحتي زمستاني و تابستاني است . علاوه براينها نواحي كوهستاني ايران با آب و هواي مطبوع خود به طور سنتي ييلاقهاي تابستاني را تشكيل مي دهند . در اين ييلاق ها به گروههاي كوچ نشين و ييلاق نشين در اشكال مختلف برخورد مي كنيم كه هريك با انگيزة خاصي در آنجا حضور مي يابند . امروزه بسياري از ييلاقات اطراف شهرهاي بزرگ نظير ييلاقات واقع در البرز به استراحتگاههاي مناسب و تأسيسات و خدمات جهانگردي خوبي مجهز هستند . هتلهاي واقع در مراكز ورزشهاي زمستاني در فصل تابستان از جانب ييلاق نشينان و علاقه مندان به آب و هوايي كوهستاي براي استراحت مورد استفاده قرار مي گيرد . ارتفاعات اين ييلاقها كه ارتفاع قلل برخي از آنها به بيش از 4 هزار متري مي رسد از نقاط مطلوب كوهنوردي است . دامنه هاي اين كوهها نيز به عنوان مراتع طبيعي مورد استفاده گله داران قرار مي گيرند.نواحي توريستي و ديدني ايران به دليل گستردگي كشور و تنوع محيطي آن بسيار گوناگون هستند . تقريباً هر گوشه اي از ايران به نوبة خود توان جهانگردي قابل توجهي دارد . از اين جاذبه ها در هر استان نقشه هاي جداگانه اي با راهنمايي مسافرت تهيه شده كه به راحتي در اختيار مسافران قرار مي گيرد . براي سهولت و دسترسي و آشنايي مسافران نواحي مهم جهانگردي ايران به شرح زير معرفي مي شوند :الف- نواحي ساحلي دريايي خزر : جلگه هاي ساحلي درياي خزر در طول بيش از 600 كيلو متر به همراه دامنه هاي كوهستاني و شهرها و روستاهاي دل انگيز و مردماني مهربان و مهمان نواز از جمله نواحي مهم استراحتي و فراغتي ايران هستند . تأسيسات اقامتي و پذيرائي كافي در فواصل دور و نزديك به دريا امكان فعاليتهاي فراغتي مطلوبي را فراهم مي سازند.جلگه هاي ساحلي دريا خزر با انبوهي از جنگلهاي پهن برگ ، پاركهاي جنگي ، سواحل ماسه اي ، آب تميز و تعداد زيادي از رودخانه هاي بزرگ و كوچك منظره طبيعي زيبايي را به وجود مي آورند . در كنار اين محتواي طبيعي شهرهاي بزرگ و كوچك كه غالباً در كنار جاده هاي ساحلي واقع شده اند مركز فعاليتهاي اقتصادي و اجتماعي هستند از شهرمرزي آستارا در منتهي اليه شمال ايران تا كناره اترك در جنوب شرق درياي خزر ، شهرها و مراكز توريستي زيادي نظير تالش ، بندرانزلي ، رشت ، لاريجان ، رامسر ، چالوس ، نوشهر ، بابل ، آمل ، ساري ، بهشهر ، گرگان و گنبد كاووس وجود دارند . در فواصل اين شهرها بويژه در نواحي ساحلي تعداد زيادي از شهركهاي توريستي واقع شده اند كه مي تواند با تأسيسات اقامتي و رفاهي خود پذيرائي جهانگردي داخلي و خارجي باشد. نواحي ساحلي درياي خزر علاوه بر ارزش استراحتي و فراغتي ديدنيهاي ديگري نيز دارا هستند ، از جمله آثار تاريخي موجود در شهرهاي فومن ، رشت ، لاريجان ، گرگان و گنبد كاووس را مي توان نام برد ، در شهرها و روستاهاي سواحل درياي خزر صنايع دستي چوبي و حصيري به مقدار زياد توليد و دراختيار علاقه مندان قرار مي گيرد . كشتزارهاي وسيع برنج ، توتون ، چاي ،  دانه هاي روغني ، پنبه و انواع مركبات به همراه خانه هاي زيباي پوشالي و چوبي چشم انداز معيشتي جالبي را براي مسافران به وجود مي آورند.ب – آذربايجان : سرزمين تاريخي و باستاني آذربايجان از قديمي ترين مراكز تمدني فلات ايران به شمار مي رود . ارزش توريستي آذربايجان نه فقط در مناظر طبيعي كوهستاني آن بويژه كوههاي سهند و سبلان ، در مراكز آبدرماني غني و پر ارزشي نظير سرعين ، بستان آباد ، خلخال و مخصوصاً كرانه هاي درياچة اروميه نيز نهفته است .آبگرم سرعين از مهمترين كانونهاي آبدرماني ايران است كه در فاصله 20 كيلو متري شهر اردبيل واقع شده است . چشمه هاي آبگرم با تركيبات گوگردي و ديگر املاح خاصيت درماني قابل توجهي را داراست . آبگرم بستان آباد نيز امروزه به صورت لوله كشي در آمده و به شيوة بهداشتي مورد استفاده قرار مي گيرد . محل آبگرم در 50 كيلو متري جنوب شرق تبريز قرار دارد.درياچه اروميه با جزاير فراوان و معروف آن نظير قويون داغي ، آرزو ، اشك داغي ، اسپيري ،به دليل منظر طبيعي و همچنين خواص درماني و لجن درماني از جاذبه هاي مهم آذربايجان است . شهرهاي واقع در كنار درياچة اروميه نظير شرفخانه و گلمانخانه ، سفيد گنبد ، رحمانلو ، داراي تأسيسات بندري و اقامتي توريستي مي باشند.شهرهاي آذربايجان از جمله تبريز ، اروميه ، اردبيل ، مراغه ، خوي ، ديدنيهاي تاريخي فراواني دارند . مهمترين آثار تاريخي آذربايجان عبارتنداز : مسجد كبود ، مسجد جامع ، بازار و گردشگاه ايل گولي در تبريز ، بقعه شيخ صفي و مسجد اعظيم در اردبيل ، قلعة بابك در كليبر ( شهرستان اهر ) رصد خانه و برج مدور در مراغه ، پل دختر و قلعه دختر در ميانه ، كليساي طاطاووس ( قره كليسا ) در سيه چشمة ماكو ، برج شمس تبريز در خوي ، تّپه حسنلو در نزديكي نقده ، تخت سليمان در 45 كيلومتري شمال شرق تكاب .پ – همدان ، كرمانشاه ، كردستان و ايلام : شهر همدان كه بناي آن به عصر مادها در 700 سال بيش از ميلاد مسيح مي رسد ، داراي ديدنيهاي فراواني است .

 مهمترين اين آثار عبارتنداز: كتبه هاي گنجنام

شير سنگي ، بقعة استرو مردخاي ، گنبد علويان ، آرامگاه هاي بوعلي سينا و بابا طاهر . در نواحي اطراف همدان ديدنيهاي طبيعي فراواني از جمله غارهاي معروف علي صدر ، قلعه جوق ، هيزج و غارهاي ديگر وجود دارند . يكي ديگر از نقاط ديدني همدان روستاي «لاله چين» از توابع آن است . اين روستا مركز صنايع سفالگري بوده و در آن حدود 44 كارگاه سفالگري به توليد انواع ظروف زيبايي سفالي در رنگها و طرحهاي مختلف مي پردازند . از شهرهاي زيباي استان همدان بايد به شهرهاي رزن اشاره كرد كه داراي آب و هوايي مطلوعي به همراه آثار تاريخي چون امام زاده اظهر و شهر باستاني «ارتا قلعه» و روستاهاي زيبائي چون درجزين ، تكيه ، خمايگان ، زاكان ( محل تولد شاعر طنز پرداز عبيد زاكاني و ... مي باشد )استان كرمانشاه با شهرهاي چون : قصرشيرين ، پاوه ، سنقر ، اسلام آباد و كرند از قديمي ترين مراكز تمّدن ايران به شمار مي آيد.آثار تاريخي ، طاق بستان ، بيستون و تكية معاون الملك در كرمانشاه ، معبد معروف آناهيتا در كنگاور ، آثار باستاني برجاي مانده در قصر شيرين و سرپل ذهاب ارزش ديداري فراواني دارند .درنواحي بيستون ، طاق بستان و دالاهو ( ريجاب ) چشمه هاي آهكي ( كارستي ) بزرگي دارد ، بويژه در روستاي ريجاب چشمة دالاهو در بستر خود استخراج آهكي زيادي به وجود آورده كه در كنار هم چشم انداز زيبايي به اين روستا مي بخشد.سرزمين كوهستاني كردستان با  مركز سنندج و شهرهاي سقز ، بيجار ، مريوان ، قروه و بانه ، ديدنيها و يادمانهاي زيادي دارد . از جمله اين ديدنيها مي توان مسجد جامع ( مدرسه دارالاخان ، ، موزة سنندج ، گنجينة زيويه و غار كرفتو در نزديكهاي سقز را نام برد .كردستان از مراكز مهم صنايع دستي به شمار مي آيد كه فرآورده هاي آن عبارتنداز : گليم ، محصولات خراطي و چوبي ، لباسهاي سوزن دوزي و قلاب دوزي و پولك دوزي شده كه طرفدارن زيادي دارد . سرزمين باستاني ايلام ، سابقة تاريخي كهن دارد . شهر ايلام با شهرهاي ديگر استان مانند : مهران ، دهلران ، به علت ارتباط تاريخي با سرزمين باستاني بين النهرين آثار خوبي از جمله بقاياي شهر قديمي در شهر دهلران و سراب گلان شيروان دارد كه به دورة ساساني مي رسند .پل بهرام چوبين ، طاق فرهاد و شيرين و تنگ چوبين و چهار طاق عهد ساساني از آثار تاريخي مهم اين سرزمين مي باشند .ت – خراسان رضوي ، شمالي و جنوبي : سرزمين خراسان در مفهم عام خود بسياري از شهرهاي بزرگ و تاريخي خارج از مرزهاي سياسي امروز ايران را نيز دربر مي گيرد . خراسان از مراكز بزرگ تاريخي و باستاني و فرهنگي ايران است كه شهرهاي معروف مشهد ، نيشابور ، بيرجند ، قوچان ، بجنورد ، درگز و كلاته نادري و ... در آن واقع شده اند.مشهد: اين شهر كه تا قرن دوم هجري ( 9 ميلادي ) آبادي كوچكي به نام "سناباد" بيش نبود ، به دليل شهادتگاه حضرت امام رضا عليه السلام مشهد مقدس ناميده شود . از اين پس مرقد آن حضرت زيارتگاه شيعيان سراسر ايران گرديد و از همين رو ، شهر روزبروز اهميت بيشتري يافت . بارگاه حضرت امام رضا عليه السلام كه در طي فراز و نشيب هاي مختلف در شكل امروزي خود جلوه مي كند از مهمترين و با ارزش ترين نمونه هاي هنر معماري اسلامي ايران است . موزة امام رضا در شهر مشهد از بزرگترين گنجينه هاي فرهنگي و هنري بويژه كنب خطي و نقاشي در سراسر كشور مي باشد .بازار سنتي مشهد ، باشكوه وتنوع كالايي خود از نقاط ديدني شهر است . بازار جديدي به عنوان بازار رضا محل عرضة كالاهاي گوناگون از صنايع دستي و محلي و هنري خراسان در شهر مشهد مي باشد. توس : در فاصلة 28 كيلو متري شمال غرب شهر مشهد در مسير جادة شيروان - گرگان واقع شده است . شهر توس روزگاري از مراكز بزرگ مدنيت و آباداني خراسان بوده و امروزه از بقاياي آن جز قسمتي از حصار قديمي شهر چيزي برجاي نمانده است . در اين شهر آرامگاه فردوسي شاعر بزرگ ايران قرار دارد كه همه ساله مورد بازديد هزاران نفر از ايرانيان قرار مي گيرد.نيشابور – اين شهر در فاصله تقريباً 110 كيلو متري جنوب غرب مشهد بر سه راه سبزوار قرار گرفته است. نيشابور از شهرهاي مهم ايران است . در قرن پنجم هجري براي مدتي پايتخت سلجوقيان بود ، ليكن از عظمت گذشتة آن امروزه فقط آثار كمي در بخش قديمي شهر برجاي مانده است . مقبرة حكيم عمر خيام نيشابوري كه ربا عيات او در سراسر جهان با اشتياق خوانده مي شود در اين شهر قرار گرفته است . آرامگاه مشاهير بزرگ ديگر يعني شيخ عطّار و استاد كمال الملك نقاش ايراني در اين شهر قرار دارد .ث – اصفهان : اصفهان سابقة مدنيت و تاريخي زيادي دارد . پيدايش شهر احتمالاً به دورة هخامنشيان بر مي گردد . در زمان اردلان پنجم ( 22-224ق م ) سپاهان يا اسپهان مركز ايالت بوده . در دورة ساسانيان اصفهان يك مركز نظامي بوده كه به سال 19 هجري به دست مسلمين فتح مي شود و از آن پس شهر به دو قسمت مسلمان نشين ( شهرستان ) و يهودي نشين (يهوديه ) تقسيم گشت . در سال 1000 ه ق پايتخت صفويه از قزوين به اصفهان انتقال يافت . اصفهان گنجينه هاي از جاذبه هاي جهانگردي را داراست كه عباتند از:

ديدنيها و آثار برجاي مانده در شيراز را مي توان به دو گروه تقسيم كرد :

ديدنيهاي مهم شهر عبارتنداز :بازار كرمان با حمّامي كه به صورت موزه در آمده است .قلعة اردشير و قلعة دختر از بناهاي دورة ساساني .گنبد جبليه كه آتشكده اي مربوط به دورة ساساني است .حمّام و كاروانسراي گنجعلي خان كه در مجموعة بازار قرار دارند .مسجد جامع كبير .گنبد سبز از بناهاي قرن نهم هجري كه آرامگاه قراختاييان مي باشد. علاوه بر آثار فوق الذكر ، در شهر كرمان بايد از دو مركز تاريخي مهم ديگر در اين استان نام برد كه عبارتنداز : ماهان و بم .شهر ماهان به خاطر مقبرة شاه نعمت الله ولي شهرت دارد كه ساختمان گنبد و منارة آن از ارزش هُنري زيادي برخوردار ست و اهميت زيادي دارد.شهر بم نيز بدليل قدمت تاريخي خودكه نمونه كامل يك شهر شرقي است ارزش دارد . اين شهر بناي باستاني و قديم آن در كنار شهر جديد واقع شده است . اجراي كامل يك شهرستان از قبيل : حصار ، بازار ، ارك حكومتي شارستان و برج و بارو را داراست . به همين دليل خرابه هاي شهر قديم بم كه قدمت آن به 2 هزار سال مي رسد ارزش ديداري فراواني دارد . البته اين شهر در زلزله اخير خسارت فراواني ديده است.ح – يزد : از شهرهاي قديمي ايران و از بهترين نمونه شهرهاي كويري به شمار مي رود . در اين شهر همه حكايت از حركت و زنده بودن محيط اجتماعي دارد . نام يزد معمولاً ياد آور آثار هنري و اصيل ايران است. توليدات صنايع دستي يزد كه تا دورة قبل از ماشيني شدن به دليل كيفيت خوب و برخورداري از اصالت هنري ، شهرت جهاني داشتند ، هنوز با وجود ماشين توانسته است ميدان عمل و بازار مصرف خوبي را براي خود حفظ نمايد.فرهنگ حاكم بر محيط اجتماعي اين شهر موجب شده كه در آن تخلف و تجاوز به حقوق ديگران از طريق رعايت خود مردم به كمترين ميزان قابل تصور كاهش يابد و لذا شهر از اهميت اجتماعي خوبي برخوردار است . به دليل همين فرهنگ اقليت هاي مذهبي نيز با برخورداري از حقوق اجتماعي و احساس امنيت كامل در كنار ديگر شهروندان به كار و زندگي خود مشغولند.ساختار شهر يزد شكلي يكنواخت دارد ، كه خود نشاني از وجود تعادل در حيات اجتماعي شهر است.كاربرد خاك نرم و مصالح ساختماني خانه ها عموميت دارد . مبارزه با سختي هاي طبيعت از طريق اعمال روشهاي سنتي معماري به صورت بادگيرهاي جالب و زيبا جلوه گر مي شود ، كه در جهت رو به باد بر فراز بامها ساخته شده اند . شهر باكوچه هاي تنگ و باريك كه امروز نيز در كنار خيابانهاي وسيع و نوساز شهر ديده مي شوند ، همراه با ديوارهاي بلند و بهم پيوسته معماري خاصي را بوجود آورده است . ظرفيت هاي به كار رفته در ساخت آثار هنري و حتي معماري در نوع خود بي نظير بوده و از همين جهت داراي ارزش هُنري فراواني هستند . مهمترين اين آثار و ابنيه با ارزش تاريخي كه به تعداد زيادي در يزد و يا شهرهاي اطراف آن وجود دارند ، عبارتنداز : مسجد جامع يزد متعلق به نيمه اول قرن 8 هجري. مساجد امير چخماق وريگ و فرط و بقعة دوازده امام.زندان اسكندر.آتشكدة يزدان. باغ دولت آباد ، باغ خان ، ميدان و بازار خان.يزد بزرگترين كانون زرتشتي ايران است كه از قرنها قبل در اين شهر مسكن دارند . شهرهاي ميبد ، تفت ، بافق ، اردكان و مهريز هر يك با ديدنيها  و آثار جالب خود از شهرهاي تابعة يزد هستند .  خ – خوزستان : خوزستان بخشي از سرزمين باستاني بين النهرين در ايران است . اين ناحيه به علت قدمت تمدني خود ديدنيهاي باستاني و تاريخي فراواني دارد . زيگورات چغازنبيل از آثار برجستة دورة عيلامي است كه ساختمان آن يه اواسط قرن 13 ق م مي رسد.حفاريهاي انجام شده در هفت تپه بقاياي كاخها و الواح و مجسمه هاي عيلامي را از خاك بيرون كشيده است . در شهر شوش علاوه برمقبرة دانيال نبي كه از زياتگاههاي محلي است مي توان بقاياي شهر باستاني شوش را نيز مشاهده كرد . آثار باقيمانده در مسجد سليمان و شوشتر از دوره هاي هخامنشيان و اشكافي و ساساني به نوبة خود ارزش فراواني دارند . آسيا بهاي سنتي شوشتر و معماري آجر كاري دزفول نمونه اي از فن و هنر زمان در اين شهرها هستند . ...

د – سواحل جنوبي ايران و جزاير خليج فارس : اين بخش از ايران با وجودقدمت فراوان تاريخي فراز ونشيبهاي زيادي به خود ديده است . از اين رو توان جهانگردي آن تنها در سالهاي اخير مورد توجه قرار گرفته است . شهرهاي بندر عباس و بوشهر به عنوان مراكز جديد ناحيه اي نمونه هاي سنتي و جديد شهرهاي ساحلي را دركنار هم نشان مي دهند.آثار معروف موجود در بندر سيراف كه در عهد ساسانيان شهري آباد و مركز بازرگاني بوده نشان دهندة رونق و شكوفايي تجارت در اين دوره مي باشد.جزاير معروف هرمز با قلعه و آب انبارهاب قديمي ، جزيرة قشم با ديدنيهاي باستاني و محلي فراوان و سرانجام جزيره كيش با تأسيسات بزرگ توريستي خود و آثار تاريخي مانند شهر هريره و آب انبارهاي سنتي از كانونهاي مهم جهانگردي ايران در سواحل جنوبي به شمار مي آيند.ذ – تهران : شهر تهران به علت قدمت نه چندان دور خود آثار و ديدنيهاي خاص خود را دارد ، تهران كه روستايي از توابع ري بود ، پس از ويراني ري به دست مغولان به تدريج رشد كرد و در زمان آقا محمد خان قاجار به عنوان پايتخت كشور انتخاب شد و بدين ترتيب جاي ري را گرفت . بناهاي مهم تهران در دورة قاجار ساخته شده اند.مهمترين مراكز ديدني تهران عبارتنداز : موزة جواهرات در بانك ملّي كه الماس معروف درياي نور به همرا جواهرات و تاجهاي سلاطين در آن نگهداري مي شوند.بازار تهران به عنوان بزرگترين مركز تجاري كشور با كاروانسراها و ساخت قديمي خود .كاخ گلستان با مجموعه هاي اندروني و بيروني .مسجد امام و مسجد و مدرسة عالي مطهري ( سپهسالار )موزة ايران باستان ، موزة فرش و موزة رضا عباسي و موزة ابگينه ، موزة هنرهاي تزيني ، مجموعه كاخهاي نياوران و سعدآباد ،زيارتگاه حضرت عبدالعظيم در ري .تهران به عنوان بزرگترين مادر شهر كشور ، امروزه با گسترش فضايي و تنوع نقش ، چهرة كامل دگرگوني دارد . مهمترين مركز آموزش عالي ، اداري ، نظامي ، سياسي ، اقتصادي ، ارتباطي و بازرگاني در تهران متمركز هستند . استراحتگاههاي ييلاقي اطراف تهران بويژه كناره درياچه سد كرج و لتيان و لار با دره هاي جاجرود و كرج و تفريگاههاي زمستاني ديزين ، شمشك و آبعلي در اطراف تهران ، مراكز استراحتي و فراغتي و جهانگردي تابستان و زمستان تهران را تشكيل مي دهند . تأسيسات اقامتي و پذيرايي تهران در طبقه بنديهاي مختلف پاسخگوي سليقه هاي متنوع جهانگردان در اين شهر مي باشند . 

غذاهاي سُنّتي و ملّي ايران 

فرهنگ غذايي ايران اعم از گوشتي و گياهي بسيار غني است . اين خود محصول تنوع محيط طبيعي اين كشور است . در نواحي مختلف ايران به تناسب امكانات  موجود غذاهاي محلّي گوناگوني تهيه مي شود . ليكن غذاهايي

هستند كه به علت عموميت يافتن در سراسر كشور جزو غذاهاي سنتي و ملّي ايران به شمار مي آيند .

معروفترين اين غذاها عبارتنداز :چلوكباب ( برنج دَم كرده با كباب ) ، آبگوشت ( مخلوط گوشت گوسفند با حبوبات و ادويه و سيب زميني ) ، فسنجان ( غذايي از گوشت پرنده و بويژه اُردك و غاز با مغز گردو و رب انار ) دُلمه ( غذاي گوشتي پيچيده در برگ موتازه ) و يا انواع خورشتهاي سبزي و قيمه كه با برنج صرف مي شوند . در نواحي شمال و غرب ايران نيز با كمك برخي سبزيجات و يا گياهان خودرو و حبوبات ، انواع غذاهاي محلي با گوشت يا بدون آن تهيه مي شود ، كه طرفداران زيادي دارد . انواع غذاي ماهي نيز در نواحي شمال و جنوب ايران تهيه مي شود . ميگوي ايراني از جمله بهترين محصولات غذايي دريايي است و با توجه به مرغوبيت و درشتي ميگوي خليج فارس در ايران غذاي لذيذي از آن تهيه و عرضه مي شود . پخت نان در ايران به طور مختلف انجام مي گيرد . نانهاي ايران عموماً داراي ضخامت كم بوده و پخت سطحي دارند.از اين رو بسيار نرم هستند . نان در ايران غالباً به صورت تازه مصرف مي شود. انواع نان كه در ايران پخت مي شوند عبارتنداز : لواش ، تافتون ، سنگك ، و بربري كه رايج ترين پخت نان در ايران هستند .دوغ نيزنوشيدني سرد سنتي است ، كه همراه با برخي از سبزيجات معطر با غذا صرف مي شود.

صنايع دستي ايران

 مهمترين محصول صنايع دستي ايران كه هنوز اشتهار جهاني دارند فرش و گليم هستند . فرش و گليم ايران به دليل طرح ، بافت و رنگ ثابت آن امتيازات ويژه اي را داراست . اين صنعت دستي امروزه چه به صورت كارگاهي بزرگ و چه خانگي در سطح وسيعي از ايران وجود دارد ، زنان كوچ نشين در زمان فراغت خود اقدام به تهيه انواع ساده اي از آن به نام جاجيم نيز مي كنند كه سبكتر و نرمتر از گليم است . علاوه بر اينها محصولات بافندگي دستي ديگري نيز از قبيل : ترمه ، شال و انواع پارچه در ايران توليد مي شوند ، كه هر يك موارد مصرف خود را دارد .صنايع سراميك و كاشي سازي بهترين تجّلي خود را در نماي هندسي مساجد و بناهاي تاريخي نشان داده اند .

رنگ و كيفيت سراميك و كاشي ايران از آنچنان مرغوبيتي برخود دار است كه توانسته قرنها در مقابل شرايط سخت اقليمي و فرسايشي بخوبي دوام يابد .  در كنار اين صنعت بايد از صنايع كوزه گري و شيشه گري و چرمسازي نام بُرد كه محصولات آن در اشكال مختلف به بازار عرضه مي شوند . صنايع دستي فلزي و چوبي مانند محصولات مسي و برنجي ، نقره كاري ، قلمكاري ، منبتكاري ، خاتمكاري و ديگر محصولات ظريفي كه از فلز و چوب و استخوان ساخته مي شوند . با سابقة ديرين در ايران علاقه مندان فراواني دارد . در سالهاي اخير سياستهاي مثبتي براي تشويق و حمايت از توليد كنندگان صنايع دستي از طرف دولت اتخاذ شده است . از جمله بسياري از كارگاههاي توليد صنايع دستي ، كه محصولات آنها ارزش توريستي دارند مورد حمايت دولت قرار گرفته اند.